
Die Engpass- und Kompressionssyndrome
der Nerven
allgemeine Informationen für Kollegen
Synonym
- Entrap(e)ment
Definition
- neurologisches Defizit eines oder mehrerer Nerven bzw. -stämme, -bündel oder -wurzeln durch mechanische Einengung von außen bei Durchtritt durch prädisponierende Engen
Häufigkeit
- eine der häufigsten Schmerzursachen beim neuropathischen Schmerz bzw. Schmerzkrankheit
- beim Karpaltunnelsyndrom Prävalenz 0,1% mit Frauen : Männer = 3-5 : 1 (Heisel 2009)
Ätiologie
angeboren
- v.a. bei Dysplasien (siehe Pädiatrie und Kinderorthopädie)
erworben
- traumatisch, inflammatorisch, cicatriell, iatrogen, idiopathisch
- osteogen, arthrogen, fibr(in)ogen, myogen
Pathogenese
- durch akute, rezidivierende oder chronische Raumforderungen wie
- traumatische oder pathologische Fraktur,
- traumatische oder habituelle Luxation,
- Instabilitäten von Gelenken und der Wirbelsäule (angeborenes oder erworbenes Wirbelgleiten, Spinalstenose, Recessus- bzw. Neuroforamenstenose),
- Hernien wie Nucleus pulposus,
- Tumoren (v.a. Wirbelsäulenkrebs und -metastasen, tumor like lesion)
- unspezifische, spezifische und rheumatische EntzÜndungen (Rheuma) der Knochen, Gelenke und der Weichteile,
- nichtentzündliche Schwellungen durch Hämatome, Ödeme, Myx- und Lymphödeme, Ischämien,
- myo-tendo-fibrogene Verspannungen, Verkürzungen, Hypertrophien (Muskeldysbalance) oder Kontrakturen
- dadurch direkte Einengung bzw. Kompression und damit Schwellung der Nervenwurzeln, -bündel, -stämme bzw. -fasern und Störung der Nervenleitung (mit verzögernder oder ausfallender Weiterleitung von zentrifugalen oder -pedalen Informationen wie Motorik, Sensibilität (Berührung, Druck, Vibration, Temperatur und Schmerz) sowie vegetative Signale (Reflexe, Regulation von inneren Organen und Gefäßen sowie Tonus und Turgor des Bindegewebes sowie der Haut)
- oft wird zusätzlich Lymph-, gelegentlich venöses und selten arterielles Gefäß komprimiert
Klinik
- abhängig von Lokalisation (v.a. vertebragenes Segment mit zugehörigem Dermatom, Fibrotom, Myotom, Sklerotom, Angiotom und Viscerotom) oder peripherem Nerv mit sensomotorischem Versorgungsgebiet und Anteilen des vegetativen Nervensystems bzw. Sympathikus und Parasympathikus) und Grunderkrankung
Symptomatik
- Schmerz als referred pain entlang Segment (Dermatom) oder autonomen Versorgungsgebiet sensibler Nerven mit brennendem Charakter und Dysästhesie, Hyperpathie bzw. -ästhesie oder Parästhesie
- neurologisches Symptom (meist Minussymptomatik wie Hyp- oder Anästhesie, Parese bis Plegie mit und ohne Hypo- bzw. Atrophie)
- Symptom des vegetativen Nervensystems (Schwellung, Lymphödem, von livider Verfärbung über Rubor bis Blässe, von Hypo- bis Hyperhidrosis)
- muskuläre Fehlreaktion (von reflektorischer bzw. vegetativer Abschwächung (applied kinesiology) ohne Parese bzw. Plegie über Verspannung und Verkürzung (Muskeldysbalance bis Kontraktur), wodurch ein therapieresistenter circulus vitiosus in der muskulären Ätiopathogenese mit Ursache und Wirkung im Muskel selbst entsteht
Lokalisation
stammnah bzw. zentral
- aus dem zentralen Nervensystem (ZNS) bzw. Hirn und Rückenmark (RM) entspringen 2 x 12 Hirnnerven (olfactorii, opticus, oculomotorius, trochlearis, trigeminus, abducens, facialis, vestibulocochlearis, glossopharyngeus, vagus, accessorius et hypoglossus) und 2 x 30-32 Spinalnerven (je 8 cervicale, 12 thorakale, 5 lumbale, 5-7 sacrale und coccygeale Paare)
- enthalten somatoafferente und -efferente bzw. visceroafferente und -efferente Fasern
mit und ohne Nervenscheide (markhaltige und marklose Fasern) bzw. vegetative Fasern des
Sympathikus und Parasympathikus
(vegetatives Nervensystem)

cervical bzw. Plexus cervicalis und brachialis
1. hintere Äste
Segment |
Nerv |
Muskel |
Dermatom |
|---|---|---|---|
C1 |
suboccipitalis |
rectus capitis major et minor, obliquus capitis superior et inferior, semispinalis capitis, longissimus capitis |
|
C2 |
occipitalis major |
obliquus capitis inferior, semispinalis et splenius capitis, longissimus capitis, spinalis cervicis, |
occipital, parietal |
C3 |
occipitalis tertius |
longissimus, semispinalis, spinalis et splenius capitis, longissimus, semispinalis, spinalis, splenius, interspinalis, intertransversarii posteriores et rotatores cervicis, multifidus |
occipital |
C4-8 |
r. posteriores nn. spinales |
longissimus, semispinalis, spinalis et splenius capitis, longissimus, semispinalis, spinalis, splenius, interspinalis, intertransversarii posteriores, rotatores et iliocostales cervicis, multifidus |
nuchal |
- Plexus cervicalis (C1-4): Nn. occipitalis minor, auricularis magnus, transversus colli, supraclaviculares, Ansa cervicalis, phrenicus (Merke: Onkel August tanzt super (mit) Ansa gerin Phreni.)
- Plexus brachialis (C5-D1), pars supraclavicularis: Nn. dorsalis scapulae,
suprascapularis, subclavius, thoracicus longus, subscapularis, thoracodorsalis, pectorals
medialis et lateralis (Merke: Dosensuppen sub
limieren therapeutische Substanzen th
eoretisch perfekt.), davon aus Trunci: Nn. dorsalis scapulae,
thoracicus longus, subclavius, suprascapularis, (Merke: Der T
rinker säuft Sambucca.) und aus Faszikeln:
Nn. pectoralis minor, pectoralis major, subscapularis, thoracodorsalis, (Merke: P
anic, panic schrie Titanic.),
pars infraclavicularis: Nn. axillaris, radialis, musculocutaneus, medianus, ulnaris, cutaneus
antebrachii medialis, cutaneus brachii medialis, (Merke: Die Anatomie
retten Marylin Monroe und Cing Cong. Absichtlich rasen Mickey Mouse und cooler Claus.)

Segment |
Nerv |
Muskel |
Dermatom |
|---|---|---|---|
C1 |
Ansa cervicalis,
r. musculares |
sternohyoideus, sternothyroideus, omohyoideus, thyrohyoideus, longi colli et capitis, rectus capitis anterior, intertransversarii, trapezius |
|
C2 |
occipitalis minor,
auricularis magnus,
transversus colli (bildet mit facialis Ansa cervicalis superficialis),
Ansa cervicalis,
r.musculares |
Platysma
sternocleidomastoideus, sternohyoideus, sternothyroideus, omohyoideus, longi colli et capitis, rectus capitis anterior, intertransversarii, trapezius |
occipital et nuchal lateral, auricular, sphenoidal, cervical,
|
C3 |
occipitalis minor,
auricularis magnus,
transversus colli (bildet mit facialis Ansa cervicalis superficialis), supraclaviculares
Ansa cervicalis,
r. musculares
phrenicus (Anastomose mit Plexus coeliacus) |
Platysma
sternocleidomastoideus, sternohyoideus, sternothyroideus, omohyoideus,
longi colli et capitis, rectus capitis anterior, intertransversarii, trapezius, scalenus medius,Diaphragma |
occipital et nuchal lateral, auricular, sphenoidal, cervical,
supraclavicular,
Mediastinum, Pleura und Peritoneum |
C4 |
supraclaviculares,
r. musculares
phrenicus (Anastomose mit Plexus coeliacus), dorsalis scapulae, suprascapularis |
longi colli et capitis, rectus capitis anterior, intertransversarii, trapezius, scalenus medius et anterior, Diaphragma,
levator scapulae, rhomboidei,supraspinatus,infraspinatus |
supraclavicular,
Mediastinum, Pleura und Peritoneum |
C5 |
r. musculares phrenicus (Anastomose mit Plexus coeliacus), dorsalis scapulae, suprascapularis, subclavius, thoracicus longus, subscapularis, pectoralis lateralis, axillaris, radialis,
musculocutaneus |
scalenus medius et anterior, Diaphragma,
levator scapulae, rhomboidei, supraspinatus, infraspinatus, subclavius, serratus anterior, subscapularis, pectoralis major, deltoideus, teres minor, triceps brachii, brachioradialis, supinator, extensores carpi et digiti, extensores et abductor longus pollicis, coracobrachialis, biceps brachii, brachialis, |
Mediastinum, Pleura und Peritoneum, nuchal et cervical lateral (infraclavicular) |
C6 |
r. musculares, suprascapularis, subclavius, thoracicus longus, subscapularis, thoracodorsalis, pectoralis lateralis, axillaris, radialis,
musculocutaneus,
medianus |
scaleni, supraspinatus, infraspinatus, subclavius, serratus anterior, subscapularis, latissimus dorsi, teres major, pectoralis major, deltoideus, teres minor, triceps brachii, brachioradialis, supinator, extensores carpi et digiti, extensores et abductor longus pollicis, coracobrachialis, biceps brachii, brachialis,
pronatores, flexores carpi, abductor brevis et opponens pollicis, |
brachial radial |
C7 |
r. musculares subscapularis, thoracicus longus, thoracodorsalis, pectoralis lateralis, radialis,
musculocutaneus,
medianus,
ulnaris |
scalenus medius et posterior, subscapularis, serratus anterior, latissimus dorsi, teres major, pectoralis major, triceps brachii, brachioradialis, supinator, extensores carpi et digiti, extensores et abductor longus pollicis,
pronatores, flexores carpi, abductor brevis et opponens pollicis flexores digiti, interossei, lumbricales, adductor, flexor brevis pollicis |
brachial median |
C8 |
thoracodorsalis, pectoralis medialis, radialis,
medianus,
ulnaris,
cutaneus brachii medialis, cutaneus antebrachii medialis, |
latissimus dorsi, teres major, pectoralis minor, triceps brachii, brachioradialis, supinator, extensores carpi et digiti, extensores et abductor longus pollicis, pronatores, flexores carpi, abductor brevis et opponens pollicis, flexores digiti, interossei, lumbricales, adductor, flexor brevis pollicis |
brachial ulnar,
antebrachial ulnar |
thorakal bzw. dorsal
D1 |
pectoralis medialis, ulnaris,
cutaneus brachii medialis, cutaneus antebrachii medialis, |
pectoralis minor, flexores digiti, interossei, lumbricales, adductor, flexor brevis pollicis, |
brachial ulnar,
antebrachial ulnar |
D2-11 |
intercostales, |
intercostales, |
thorakal |
D12 |
iliohypogastricus,
ilioinguinalis,
genitofemoralis |
recti, obliqui et transversus abdomini, obliqui et transversus abdomini,
cremaster |
abdominell, inguinal |
lumbosacral bzw. Plexus lumbalis und sacralis bzw. lumbosacralis
- Plexus lumbalis (D12-L4): Nn. iliohypogastricus, ilioinguinalis, genitofemoralis, cutaneus femoris lateralis, femoralis und obturatorius (Merke: In Indien gibt's cein f risches Obst.)
- Plexus sacralis (L(4)5-S4?): Nn. gluteus superior, gluteus inferior, cutaneus
femoris posterior, ischiadicus und pudendus (Merke: Glänzende
Glatzen cann isch polieren.
Gute Gänse cönnen
immer Polka.)

| L1 |
iliohypogastricus
ilioinguinalis
genitofemoralis |
recti, obliqui et transversus abdomini, obliquiet transversus abdomini, cremaster |
inguinal, genital |
L2 |
genitofemoralis, cutaneus femoris lateralis, femoralis
obturatorius |
cremaster,
iliopsoas, pectineus, quadriceps femoris, obturatorius externus, sartorius, adductores, gracilis |
genital,
ischial anterior,
ischial medial |
L3 |
cutaneus femoris lateralis,
femoralis,
obturatorius |
iliopsoas, pectineus, quadriceps femoris,
obturatorius externus, sartorius, adductores, gracilis |
ischial anterior,
ischial medial |
L4 |
femoralis,
obturatorius,
gluteus superior,
ischiadicus |
pectineus, quadriceps femoris, sartorius,
obturatorius externus, sartorius, adductores, gracilis
glutei medius et minimus, tensor fasciae latae,
tibiales, extenores, abductores et adductores pedis |
ischial anterior, ischial medial,
crural medial
gluteal lateral |
L5 |
gluteus superior,
gluteus inferior, ischiadicus, |
glutei medius et minimus, tensor fasciae latae,
gluteus maximus,
tibiales, extenores, abductores et adductores pedis, hallucis et digiti |
gluteal et ischial lateral, crural anterior |
S1 |
gluteus superior,
gluteus inferior,
cutaneus femoris posterior,
ischiadicus, |
glutei medius et minimus, tensor fasciae latae,
gluteus maximus,
gemelli, piriformis, quadratus femoris, obturatorius internus, ischiocrurales, triceps surae, peronei, flexores pedis, hallucis et digiti |
gluteal et ischial posterior, crural lateral, crural posterior |
S2 |
gluteus inferior,
cutaneus femoris posterior,
ischiadicus,
pudendus |
gluteus maximus,
gemelli, piriformis, quadratus femoris, obturatorius internus, ischiocrurales, triceps surae, peronei, flexores digiti,
Beckenboden |
gluteal et ischial posterior |
S3 |
cutaneus femoris posterior, ischiadicus,
pudendus |
gemelli, quadratus femoris, obturatorius internus, Beckenboden |
gluteal posterior |
S4 |
pudendus |
Beckenboden |
perianal, genital |
- vegetative Regulation von Miktion (Harnentleerung) und Defäkation (Stuhlgang)
peripher
obere Extremität
Nerv |
Ursache |
Muskel |
Störung |
Bemerkung |
|---|---|---|---|---|
accessorius |
Störungen des craniocervicalen Übergangs, Trauma, iatrogen |
trapezius |
Scapula alata mit abgehobenem Rand |
Veränderung durch Armabduktion |
Plexus brachialis |
kostoclaviculär bzw. kostocervical (Trauma, Halsrippe), Hypertrophie scalenus oder pectoralis minor |
|
thoracic outlet syndrome bzw. TOS |
Kostoclaviculär-, Halsrippen-, Scalenus anterior bzw. Hyperabductions- |
dorsalis scapulae |
Trauma, iatrogen |
rhomboidei, levator scapulae |
Scapula alata mit Lateralisation |
keine Veränderung durch Armbewegung |
suprascapularis |
Überkopfarbeit und -sport (z.B. Tennis, Volleyball), Trauma, iatrogen |
supra- et infraspinatus |
Incisura scapulae Syndrom,
Impingement- |
auch im Rahmen neuralgische Schultermyatrophie |
thoracicus longus |
Rucksacklähmung, Trauma, iatrogen |
serratus anterior |
Scapula alata mit Medialisation |
Veränderung bei Armelevation |
subscapularis |
Trauma, iatrogen |
subscapularis |
|
gestörter Schürzengriff, pos. Liftoff-Test |
thoracodorsalis |
Trauma, iatrogen |
latissimus dorsi, teres major |
|
Humeruskopf- |
pectorals |
Trauma, iatrogen |
pectorales |
|
Humeruskopf- |
axillaris |
Trauma, iatrogen |
deltoideus |
Pseudo-paralyse, dead arm syndrome? |
auch im Rahmen neuralgische Schultermyatrophie |
radialis |
Krücken- |
triceps brachii et brachioradialis, supinator, extensores carpi et digiti, extensores et abductor longus pollicis |
|
Fallhand |
radialis |
Parkbank- |
supinator, extensores carpi et digiti, extensores et abductor longus pollicis |
|
Fallhand |
r. profundus n. radialis |
Trauma, iatrogen |
supinator, extensores carpi et digiti, extensores et abductor longus pollicis |
Supinatorlogen- |
mit unvollständiger Fallhand bzw. -finger oder sensiblem Schmerzsyndrom |
interosseus posterior (n. radialis) |
Enge in der Arcade nach Fröhse durch Handarbeit und Sport (z.B. Tennis), Trauma, iatrogen |
extensores carpi et digiti, extensors et abductor longus pollicis |
Nervus interosseus posterior Syndrom (IOS), zu 50% bei Epicondylopathia humeri radialis? |
1908 von Fröhse und Frankel beschrieben |
r. superficialis n. radialis |
Arrestanten- bzw. Fesselungs- |
|
Wartenberg-Syndrom |
1932 von Wartenberg beschrieben, pos. Finkelstein und Dellon |
digitalis dorsalis n. radialis |
Friseurlähmung durch Schere, Trauma, iatrogen (z.B. Gips) |
|
Cheiralgia parästhetica |
|
musculocutaneus |
Schlaf, Trauma (z.B. Schulter- |
coracobrachialis, biceps brachii et brachialis |
|
|
medianus |
Trauma, iatrogen, Schlaf |
pronatores, flexores carpi, abductor brevis et opponens pollicis |
paralysie des amoureux |
Schwurhand |
medianus |
Trauma, iatrogen |
pronatores, flexores carpi, abductor brevis et opponens pollicis |
Pronatorlogen- |
Vgl. Karpaltunnelsyndrom (da Pronation nicht gestört!) |
interosseus anterior (n. medianus) |
Trauma, iatrogen, Neuritis |
pronator quadratus, flexores digiti 1-3 |
interosseus anterior Syndrom (IAS) bzw. Kiloh-Nevin-Syndrom |
pinch oder circle sign nicht verwechseln mit Sehnenabriß |
medianus |
Trauma, iatrogen |
abductor brevis et opponens pollicis |
Karpaltunnel- |
auch mit oder nur Thenaratrophie |
digiti I proprius ulnaris (n. medianus) |
Trauma, Überlastung |
|
Keglerdaumen |
schmerzhaftes Neurom |
ulnaris |
Trauma, iatrogen, Schlaf |
flexores digiti, interossei, lumbricales, adductor et flexor brevis pollicis |
paralysie des amants |
Krallenhand |
ulnaris |
Überlastung, Schwellungen, Neuritis, |
flexores digiti, interossei, lumbricales, adductor et flexor brevis pollicis |
Sulcus ulnaris Syndrom (SUS) bzw. proximales Ulnaris Syndrom (PUS) |
|
ulnaris |
Trauma, Überlastung (Fahrrad- |
digiti minimi |
Loge de Gyon Syndrom (LGS) bzw. distales Ulnaris Syndrom (DUS) |
mit sensiblem Schmerzsyndrom und auch Atrophie |
Nerv |
Ursache |
Muskel |
Störung |
Bemerkung |
|---|---|---|---|---|
pudendus |
Überlastung und Enge im Alcockschen Kanal beim Sitzen (z.B. Radfahren) |
Dammmuskeln |
Schmerz und Sensibilitätsstörung genital |
Überlaufblase, erektile Dsyfunktion usw. |
gluteus superior |
Spondylolisthesis, |
tensor fasciae latae, glutei medius et minimus |
einseitiger Watschelgang bzw. Trendelenburg-, Duchenne- bzw. Hüfthinken |
For. suprapiriforme |
gluteus inferior |
|
gluteus maximus |
Stand- und Gang- bzw. Streckschwäche in Hüfte |
For. infrapiriforme, extrem selten |
r. cutaneus lateralis n. iliohypogastricus |
Druck durch Gürtel, |
|
Schmerz und Sensibilitätsstörung inguinal |
eher Symphyse |
ilioinguinalis |
iatrogen, |
obliqui et transversus abdomini |
Ilioinguinalsyndrom mit hartnäckigem Schmerz und Sensibilitätsstörung inguinal mit Beugehaltung Hüfte |
im Stehen und im Liegen, |
cutaneus femoris lateralis |
Wachsoldatenlähmung durch Druck durch Überlastung beim Stehen und Märsche, langes Liegen mit gestreckten Beinen, Mieder oder Gürtel, Schwangerschaft, Adipositas |
|
Leistenbandsyndrom Meralgia parästhetica nocturna mit Triggerpunkt inguinal |
Prädisposition durch 90° Biegung des Nerbvs bei Durchttritt durch M. obliquus abdomini |
r. infrapatellaris n. saphenus |
Beterlähmung durch Überlastung beim langen Gehen |
|
Schmerz und Sensibilitätsstörung einschl. Anhidrose Knie medial |
Frauen > Männer |
saphenus |
|
|
inneres Kamerad-Schnürschuh-Syndrom |
|
suralis |
Druck durch Springer- oder Skistiefel |
|
äußeres Kamerad-Schnürschuh-Syndrom |
|
tibialis posterior |
Trauma, iatrogen, Ten(d)osynovialitis bzw. Ganglion, Neuritis |
|
proximales dorsales Tarsaltunnelsyndrom mit Schmerz und Sensibilitätsstörung Ferse |
|
plantares medialis et lateralis |
Trauma, iatrogen, Ten(d)osynovialitis bzw. Ganglion, Neuritis |
|
distales dorsales Tarsaltunnelsyndrom mit podalgia plantaris und Sensibilitätsstörung Fuß medial |
|
peronaeus profundus |
Trauma |
extensores digiti brevis |
anteriores Tarsaltunnelsyndrom mit podalgia parästhetica dorsalis und Sensibilitätsstörung interdigital I |
|
Diagnostik
Anamnese
jetzige Anamnese- ungesunde, unbequeme und monotone Belastungen (Schlaf, Sitzen, Stehen, Gehen, Tragen von Gegenständen)
- Gewichtszunahme und Ödeme
- Entzündungen und Tumore
- med. Behandlungen (z.B. UAGS, Gips usw.)
- Vererbung, Fehl- bzw. Missbildung
- Geburt, Unfälle (v.a. Knochen und Gelenke) und Operationen
- Sport (z.B. Überkopfsport, Laufsport)
- Schmuck
- Schwangerschaft
- Beruf (Überkopfarbeit, Stehen, Knien, Nutzung von Arbeitsgeräten)
- Wehrdienst (Stiefel, Marsch, Stehen)
- Schweißstörungen
- Fehlhaltung, Fehlstellung, Kontraktur, Hypotrophie, Atrophie
Provokation
- Zeichen nach Hoffmann-Tinel
Paraklinik
- Elektroneuro- und Myographie einschl. Nervenleitgeschwindigkeit
Differentialdiagnostik
- sämtliche muskuläre Schmerzen bzw. Syndrome einschl. Muskelkater , sämtliche Ischämien der arteriellen Gefäße durch Thrombosen und Embolien, zentraler Schmerz (S. chronisch), (S. bei Fibromyalgie), (S. psychosomatisch), Störfeldkrankheit
Therapie
kausal
- Unfallverhütung
- Sorgfalt bei Operationen und med. Behandlungen
- Arbeitsschutz
symptomatisch
operativ
- eher bei peripheren Lokalisationen
konservativ
- eher bei vertebragenen Lokalisationen
Literatur
- Heisel J (2008) Nervale Engpasssyndrome im Fokus. Orthopädie & Rheuma 9: 26-35
- Heisel J (2009) Engpass für den Nerv. Orthopädie & Rheuma 1-2: 32-7






